Vật phẩm trong tín ngưỡng Đông Á: cùng một vùng, khác nhau chỗ nào

Đi qua một cửa hàng đồ lưu niệm ở Đông Á, bạn sẽ thấy những món trông rất khác nhau nhưng đứng chung một kệ: con mèo giơ tay, con tỳ hưu có sừng, quả hồ lô, tấm bùa giấy, con búp bê tròn không có mắt. Chúng thuộc về những dòng tín ngưỡng khác nhau, hình thành ở những nơi khác nhau, và ý nghĩa gắn với chúng cũng khác nhau hơn nhiều so với vẻ ngoài gợi ý.

Một vùng văn hoá, nhiều dòng riêng

Trung Hoa, Nhật Bản, Hàn Quốc và Việt Nam chia sẻ một nền chung: chữ Hán, âm dương ngũ hành, lịch âm dương, và ảnh hưởng của Nho, Phật, Đạo. Nhưng mỗi nước tiếp nhận rồi phát triển theo hướng riêng, và cộng thêm lớp tín ngưỡng bản địa vốn có từ trước.

Cho nên nhìn thấy một món quen quen ở nước láng giềng thì đừng vội cho rằng nó mang đúng nghĩa như ở nhà. Nhiều khi cái giống nhau chỉ là hình dáng, còn phần ý nghĩa thì đi hai đường.

Trung Hoa: nhóm gắn với tài lộc và trấn trạch

Nhóm vật phẩm phổ biến nhất trong không gian Hoa ngữ gắn với hai chủ đề lớn: cầu tài và trừ tà.

Tỳ hưu là linh vật thần thoại có nhiều lớp tên gọi và diễn giải qua các thời; cách hiểu phổ biến ngày nay gắn nó với việc thu tài lộc. Hồ lô vốn là quả bầu khô dùng làm vật đựng, sau mang thêm nghĩa gắn với y thuật và với sự che chở — hình dáng thắt eo của nó cũng được đọc thành nhiều tầng nghĩa. Đồng tiền cổ xâu dây đỏ, thiềm thừ, tượng Quan Công đều thuộc nhóm này.

Đặc điểm chung: phần lớn gắn với gia đình, cửa hàng, nơi làm ăn, và thường được đặt ở vị trí cụ thể theo hướng dẫn của người tư vấn.

Nhật Bản: engimono và omamori

Người Nhật có khái niệm engimono — đồ mang điềm lành — và nó là một nhóm khá riêng.

Maneki-neko, con mèo giơ chân, là món được biết tới nhiều nhất. Có cách phân biệt theo chân giơ lên và theo màu sắc, và cũng như mọi tập tục, các cách giải thích không hoàn toàn thống nhất giữa các nguồn.

Daruma là búp bê tròn lấy hình Bồ Đề Đạt Ma, thường được bán với hai mắt để trắng. Cách dùng phổ biến: vẽ một mắt khi đặt ra một mục tiêu, vẽ nốt mắt còn lại khi đạt được. Đây là một điểm rất đáng chú ý — nó không phải món để bày thụ động mà gắn với một hành động của người dùng.

Omamori là túi vải nhỏ thỉnh ở đền hoặc chùa, mỗi loại gắn với một việc: học hành, sức khoẻ, đi lại an toàn. Có nếp mang theo người và có nếp thay mới theo chu kỳ.

Điểm khác biệt đáng nói của nhóm Nhật Bản: nhiều món gắn chặt với nơi thỉnh — một đền, một chùa cụ thể — chứ không phải món mua ở bất cứ đâu cũng như nhau.

Hàn Quốc: bujeok và lớp dân gian

Ở Hàn Quốc, bujeok là bùa giấy, thường viết hoặc vẽ bằng mực đỏ trên giấy vàng, dán ở cửa hoặc mang theo người, gắn với việc xua điều xấu. Bên cạnh đó là các mô-típ dân gian như hổ và chim khách trong tranh dân gian, mang nghĩa trừ tà và báo tin vui.

Hàn Quốc cũng có truyền thống địa lý phong thuỷ riêng, gọi là pungsu-jiri, thiên nhiều về thế đất và địa thế hơn là về vật phẩm bày trong nhà.

Việt Nam: lớp bản địa nằm dưới lớp du nhập

Ở Việt Nam, nhiều vật phẩm gốc Trung Hoa được dùng rộng rãi, nhưng bên dưới là một lớp tín ngưỡng bản địa lâu đời hơn và vẫn rất sống: thờ cúng tổ tiên, thờ Thổ công, thờ Mẫu, tục thờ thành hoàng làng.

Điều này tạo ra một đặc điểm dễ thấy: trong một căn nhà Việt, bàn thờ gia tiên thường là trung tâm, còn vật phẩm phong thuỷ là lớp thêm vào chứ không thay thế. Hai thứ đó thuộc hai phạm trù khác nhau và không nên trộn lẫn — mục dưới nói rõ hơn.

Cũng có những khác biệt nhỏ mà thú vị: con giáp thứ tư ở Việt Nam là Mèo, trong khi ở Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc là Thỏ. Đó là một ví dụ rõ cho thấy hệ thống được tiếp nhận rồi điều chỉnh theo bản địa.

Cùng một hình, khác một nghĩa

Vài ví dụ đáng biết khi mua đồ của nước khác:

• Cá chép xuất hiện ở cả bốn nước nhưng với những điển tích và sắc thái khác nhau; ở Nhật cá chép còn gắn với ngày lễ trẻ em qua hình cờ cá chép.
• Con hổ mang nghĩa trừ tà ở nhiều nơi, nhưng mức độ phổ biến và cách thể hiện trong tranh dân gian mỗi nước một khác.
• Chuông gió ở Nhật gọi là furin, gắn với mùa hè và với cảm giác mát mẻ nhiều hơn là với việc trấn trạch.
• Con số: mỗi nước kiêng và chuộng những con số khác nhau, và điều đó tự nó cho thấy con số không mang thuộc tính cố hữu nào.

Vì sao cùng một món lại được giải thích khác nhau

Ba lý do, và cả ba đều bình thường. Thời gian — một hình tượng sống hàng trăm năm thì tích tụ nhiều lớp nghĩa, lớp sau không xoá lớp trước. Địa phương — mỗi vùng nhấn mạnh một khía cạnh. Thương mại — khi món đồ trở thành hàng hoá, những cách giải thích giúp bán được nhiều hơn sẽ được nhắc nhiều hơn và dần nghe như quy tắc.

Biết ba lý do đó thì khi nghe một cách giải thích mới lạ, bạn có thể tự hỏi: điều này đến từ đâu, và ai được lợi nếu tôi tin nó.

Khi mua một món của nước khác

Ba điều đáng cân nhắc. Thứ nhất, tìm hiểu nghĩa gốc chứ đừng chỉ nghe lời người bán tại chỗ — nhiều nơi bán cho khách du lịch sẽ giải thích theo hướng dễ bán. Thứ hai, với món gắn với nơi thỉnh như omamori, hãy tôn trọng cách dùng của nơi đó nếu bạn muốn dùng đúng tinh thần. Thứ ba, đừng lẫn với đồ thờ.

Ranh giới với đồ thờ

Đây là phần nên nói rõ. Vật phẩm mang tính trang trí hoặc cầu may là một chuyện; đồ thờ của một tôn giáo hay của nếp thờ cúng gia đình là chuyện khác. Đặt một món lưu niệm mua ở nước ngoài lên bàn thờ gia tiên là trộn hai phạm trù, và trong nhiều gia đình đó là điều không thoải mái.

Nếu bạn không chắc một món thuộc nhóm nào, cách an toàn là để nó ở khu trang trí và hỏi người lớn trong nhà. Với những chuyện thuộc nếp nhà, người giữ nếp là nguồn có thẩm quyền hơn bất kỳ trang mạng nào.

Tóm lại

Bốn nước Đông Á chia sẻ một nền chung nhưng phát triển những dòng vật phẩm riêng: Trung Hoa thiên về tài lộc và trấn trạch, Nhật Bản có engimono và omamori gắn với nơi thỉnh, Hàn Quốc có bùa giấy và mô-típ dân gian, Việt Nam có lớp thờ cúng bản địa làm nền.

Giống nhau về hình không có nghĩa là giống nhau về nghĩa. Và dù chọn món nào, giữ ranh giới rõ giữa đồ trang trí, đồ cầu may và đồ thờ là điều đáng làm.