Phong thuỷ Trung Hoa: bản đồ các dòng lớn

Nói "phong thuỷ Trung Hoa" như một khối thống nhất là cách nói tiện nhưng không chính xác. Trong lịch sử, đó là nhiều dòng khác nhau, ra đời ở những vùng khác nhau, bàn những thứ khác nhau, và nhiều khi cho kết luận trái nhau về cùng một căn nhà.

Bài này phác lại bản đồ các dòng lớn và nói rõ chúng khác nhau ở chỗ nào. Mục đích không phải để chọn dòng nào đúng — đó là chuyện của mỗi người — mà để khi đọc một cuốn sách hay nghe một người tư vấn thì biết họ đang đứng ở đâu.

Hai nhánh lớn: hình thế và lý khí

Cách phân chia cơ bản nhất và được dùng rộng rãi nhất là chia thành hai nhánh:

Loan đầu — còn gọi là phái hình thế hoặc hình pháp. Nhánh này đọc địa hình: dáng núi, hướng dòng chảy, thế đất cao thấp, vị trí tương quan giữa khu đất với những gì xung quanh. Công cụ chính là mắt nhìn và kinh nghiệm. Truyền thống gắn nhánh này với vùng Giang Tây và với những tên tuổi như Dương Quân Tùng thời Đường.

Lý khí — phái lý số. Nhánh này tính toán bằng hướng và thời gian: dùng la bàn đo toạ hướng, rồi tính qua các hệ thống can chi, bát quái, cửu tinh. Công cụ chính là la bàn và bảng tính. Truyền thống gắn nhánh này với vùng Phúc Kiến, nên còn gọi là phái Phúc Kiến hay phái Mân.

Cách phân chia Giang Tây – Phúc Kiến này là cách kể quen thuộc trong thư tịch, và như mọi cách kể lịch sử gọn gàng, nó đơn giản hoá thực tế — hai nhánh vay mượn nhau rất nhiều và phần lớn người hành nghề dùng cả hai. Nhưng nó vẫn hữu ích như một bản đồ thô.

Trong lý khí lại có nhiều dòng, và chúng khác nhau thật

Bát trạch. Chia người thành hai nhóm Đông tứ mệnh và Tây tứ mệnh dựa trên năm sinh, chia nhà thành tám hướng, rồi ghép người với hướng. Đây là dòng phổ biến nhất trong dân gian Việt Nam vì dễ tính và dễ nhớ — chỉ cần năm sinh và giới tính là ra kết quả.

Huyền không phi tinh. Tính theo toạ hướng của căn nhà cộng với thời gian xây dựng, chia nhà thành chín ô và sắp các sao vào từng ô, và kết quả còn đổi theo từng năm từng tháng. Phức tạp hơn nhiều, và đặc biệt là nó không dùng năm sinh của gia chủ trong phần tính chính.

Chỗ này là nguồn mâu thuẫn lớn nhất mà người đi xem hay gặp: một thầy bảo hướng này hợp tuổi anh, thầy khác bảo hướng đó là hướng xấu của căn nhà. Cả hai đều đang làm đúng theo hệ của mình — họ chỉ không cùng một hệ.

Huyền không đại quái, Tam hợp, Bát trạch minh cảnh, Kim toả ngọc quan và nhiều dòng khác nữa, mỗi dòng một bộ quy tắc riêng. Một số dòng còn có truyền thống giữ kín, chỉ truyền trong phái, nên tài liệu công khai về chúng vừa ít vừa khó đối chiếu.

Vì sao lại nhiều dòng đến vậy

Ba lý do thường được nêu, và cả ba đều có phần đúng:

Địa hình khác nhau. Cách đọc thế đất ở vùng nhiều núi khác với vùng đồng bằng sông nước. Một bộ quy tắc sinh ra ở Giang Tây núi non không áp thẳng được vào vùng châu thổ bằng phẳng.

Truyền thừa theo phái. Tri thức được truyền trong dòng họ hoặc trong sư môn, mỗi nơi giữ và phát triển theo hướng riêng. Không có một cơ quan nào chuẩn hoá, nên không có lý do gì để chúng hội tụ.

Văn bản gốc mơ hồ và bị chú giải chồng lớp. Nhiều trước tác kinh điển viết theo lối ẩn dụ, và các đời sau chú giải rất khác nhau. Chính việc chú giải khác nhau đã sinh ra các dòng mới.

Một điều nên biết về niên đại

Phong thuỷ thường được giới thiệu như tri thức "mấy nghìn năm". Cần tách hai chuyện: việc chọn đất, xem thế đất, xem hướng thì có dấu vết rất sớm trong lịch sử Trung Hoa, gắn với việc chọn đất táng và chọn chỗ dựng đô. Nhưng các hệ thống tính toán cụ thể mà ngày nay người ta dùng thì được định hình muộn hơn nhiều — nhiều bộ quy tắc thành hình từ thời Đường trở về sau, và một số dòng phổ biến hiện nay chỉ được hệ thống hoá trong vài trăm năm gần đây.

Điều này không làm chúng mất giá trị. Nhưng nó có nghĩa là lý lẽ "cái này có từ mấy nghìn năm nên không thể sai" không đứng vững, và người nghe nên biết điều đó.

Phong thuỷ âm trạch và dương trạch

Một cách phân chia nữa, cắt ngang mọi dòng ở trên: âm trạch là phong thuỷ mồ mả, dương trạch là phong thuỷ nhà ở. Trong truyền thống, âm trạch từng được coi trọng hơn và nhiều trước tác kinh điển thực chất bàn về âm trạch.

Điều đáng lưu ý cho người đọc hôm nay: nhiều nguyên tắc trong sách gốc vốn viết cho mồ mả, không phải cho căn hộ chung cư. Chuyển thẳng một quy tắc từ bối cảnh này sang bối cảnh kia là việc mà chính người trong nghề cũng tranh cãi. Ai đọc sách cổ thì nên để ý xem đoạn mình đang đọc bàn về âm trạch hay dương trạch.

Cái đã đi vào đời sống, ngoài hệ thống tính toán

Bên cạnh các dòng có hệ thống, còn một lớp rất dày là tập tục và quan niệm dân gian — kiêng kỵ, con số, màu sắc, vật phẩm. Lớp này lan rộng nhất, đổi nhanh nhất, và cũng ít liên quan tới các trước tác kinh điển nhất.

Nhiều thứ mà ngày nay được giới thiệu là "phong thuỷ Trung Hoa" thực ra thuộc lớp này, và một số còn là sản phẩm của thị trường vài chục năm gần đây. Điều đó không có nghĩa chúng vô giá trị — tập tục là một phần thật của văn hoá — nhưng nên gọi đúng tên thay vì gán cho chúng một nguồn gốc cổ xưa mà chúng không có.

Phong thuỷ khi ra khỏi Trung Hoa

Cùng một gốc nhưng khi sang các nước lân cận thì đổi khác đáng kể, vì nó trộn với tín ngưỡng bản địa và với điều kiện địa lý từng nơi. Việt Nam, Triều Tiên và Nhật Bản đều tiếp nhận rồi phát triển theo hướng riêng, và những khác biệt đó không phải là biến dạng mà là chuyện tự nhiên của mọi tri thức khi di chuyển.

Phần này thì nên đọc từng nước một, và trên chính trang này có các bài riêng cho từng nơi.

Đọc một cuốn sách hay nghe một người tư vấn: ba câu nên hỏi

Họ theo dòng nào? Một người hành nghề đàng hoàng trả lời được câu này và không ngại trả lời.

Kết luận này dựa trên gì — tuổi gia chủ, toạ hướng nhà, hay thế đất xung quanh? Câu trả lời cho biết đang ở trong hệ nào, và giúp bạn hiểu vì sao người khác lại nói khác.

Nếu tôi hỏi một người theo dòng khác thì họ có nói khác không? Câu trả lời trung thực là "có thể". Ai khẳng định mọi dòng đều phải ra cùng kết luận thì hoặc chưa đọc rộng, hoặc đang giấu điều gì đó.

Tóm lại

Hai nhánh lớn là hình thế và lý khí; trong lý khí có nhiều dòng và chúng thật sự cho kết luận khác nhau; bát trạch dùng năm sinh còn huyền không thì không. Nhiều nguyên tắc trong sách gốc vốn viết cho mồ mả. Và một lớp rất dày những gì được gọi là phong thuỷ hôm nay thực ra là tập tục dân gian và sản phẩm thị trường. Biết bản đồ này thì đọc gì cũng tỉnh táo hơn.