Lịch âm dương và ngày lễ trong vùng Đông Á

Lịch âm — hay chính xác hơn là lịch âm dương — là nền của gần như mọi ngày lễ truyền thống ở vùng Đông Á. Nhưng cùng dùng một hệ lịch không có nghĩa là các nước ăn cùng những ngày lễ, và ngay cả ngày Tết cũng không phải lúc nào cũng trùng nhau.

Bài này nói về cách hệ lịch hoạt động, những ngày lễ chung và ngày lễ riêng của từng nước, và mấy chỗ hay bị hiểu nhầm.

Lịch âm dương: không phải lịch mặt trăng thuần tuý

Đây là điều đầu tiên hay bị nói sai. Lịch mà người Việt gọi là "lịch âm" thực ra là lịch âm dương — kết hợp cả chu kỳ mặt trăng và chu kỳ mặt trời.

Tháng tính theo mặt trăng: một tháng là khoảng thời gian từ điểm sóc này tới điểm sóc kế tiếp, tức khoảng hai mươi chín rưỡi ngày. Vì vậy tháng âm có hai mươi chín hoặc ba mươi ngày.

Năm phải bám theo mặt trời, vì mùa màng phụ thuộc mặt trời. Mười hai tháng âm chỉ khoảng ba trăm năm tư ngày — ngắn hơn năm mặt trời khoảng mười một ngày. Nếu không điều chỉnh thì sau vài năm Tết sẽ rơi vào mùa hè.

Cách điều chỉnh là tháng nhuận: cứ vài năm lại thêm một tháng thứ mười ba. Đây chính là lý do Tết năm thì rơi cuối tháng Giêng dương lịch, năm thì sang giữa tháng Hai.

Tiết khí là lớp thứ ba, thuần theo mặt trời — hai mươi tư mốc chia năm mặt trời, gắn với thời tiết và mùa vụ. Lập xuân, Thanh minh, Đông chí đều là tiết khí, không phải ngày âm lịch. Đây là lý do Thanh minh rơi vào khoảng đầu tháng Tư dương lịch hằng năm chứ không nhảy như các ngày âm khác.

Vì sao Tết Việt Nam và Trung Quốc đôi khi lệch nhau

Đây là chi tiết thú vị mà nhiều người không biết: hai nước dùng cùng nguyên tắc lịch nhưng tính theo múi giờ khác nhau.

Việt Nam dùng múi giờ riêng, Trung Quốc dùng múi giờ khác. Khi thời điểm sóc hoặc thời điểm tiết khí rơi gần ranh giới nửa đêm, thì hai nơi có thể xếp nó vào hai ngày khác nhau — và kéo theo là ngày mồng một tháng Giêng lệch một ngày.

Chuyện này không xảy ra thường xuyên nhưng đã xảy ra vài lần trong lịch sử gần đây. Nó cho thấy lịch âm dương không phải một hệ thống duy nhất mà là một phương pháp tính — và kết quả phụ thuộc vào tham số đầu vào.

Những ngày lễ gần như chung cả vùng

Tết Nguyên đán — mồng một tháng Giêng âm. Lễ lớn nhất ở Việt Nam, Trung Quốc, Hàn Quốc (gọi là Seollal), Mông Cổ. Nhật Bản thì không — xem phần riêng ở dưới.

Tết Nguyên tiêu — rằm tháng Giêng. Ở Trung Quốc là lễ hội đèn lồng lớn; ở Việt Nam thì gắn với việc đi chùa đầu năm và câu "cúng cả năm không bằng rằm tháng Giêng" ở nhiều vùng.

Tết Đoan ngọ — mồng năm tháng Năm. Ở Trung Quốc gắn với đua thuyền rồng và bánh ú; ở Việt Nam quen gọi là Tết giết sâu bọ với tục ăn rượu nếp và hoa quả chua.

Rằm tháng Bảy — ở Việt Nam là Vu Lan báo hiếu và cũng là dịp xá tội vong nhân, hai lớp ý nghĩa chồng lên nhau.

Tết Trung thu — rằm tháng Tám. Ở Trung Quốc và Hàn Quốc nghiêng về đoàn viên gia đình; ở Việt Nam thì thành ngày hội của trẻ con với đèn lồng, múa lân, phá cỗ. Đây là một trong những khác biệt rõ nhất về sắc thái.

Ngày lễ riêng của từng nước

Việt Nam: Giỗ tổ Hùng Vương mồng mười tháng Ba âm — ngày quốc lễ không có ở nước nào khác. Ông Táo về trời hăm ba tháng Chạp cũng mang sắc thái rất riêng của Việt Nam, với tục thả cá chép.

Hàn Quốc: Chuseok — rằm tháng Tám — là một trong hai lễ lớn nhất, gắn với tạ ơn mùa màng và về quê thăm mộ tổ tiên. Quy mô của nó ở Hàn Quốc lớn hơn nhiều so với Trung thu ở Việt Nam.

Trung Quốc: Thanh minh là ngày nghỉ chính thức và là dịp tảo mộ quy mô lớn. Ở Việt Nam thì Thanh minh cũng có tục tảo mộ nhưng không phải ngày nghỉ.

Nhật Bản: Obon vào khoảng tháng Tám — lễ tưởng nhớ tổ tiên, tương ứng về tinh thần với rằm tháng Bảy nhưng tính theo lịch khác.

Trường hợp Nhật Bản: đã bỏ lịch âm

Đây là khác biệt lớn nhất trong vùng và đáng biết.

Nhật Bản chuyển sang lịch dương từ thời Minh Trị, cuối thế kỷ 19, trong đợt cải cách toàn diện. Từ đó các lễ tiết được chuyển sang ngày dương lịch tương ứng.

Hệ quả cụ thể: Nhật ăn Tết vào mồng một tháng Giêng dương lịch, không phải Tết Nguyên đán. Các lễ khác cũng vậy — lễ Tanabata mà nguồn gốc là Thất tịch mồng bảy tháng Bảy âm thì ở phần lớn nơi tại Nhật được tổ chức ngày bảy tháng Bảy dương lịch.

Điều này giải thích vì sao khi so sánh phong tục Nhật với các nước trong vùng, nhiều thứ trông giống nhau về nội dung mà lệch hẳn về thời điểm.

Cùng một ngày, sắc thái khác nhau

Đây là phần thú vị nhất: các nước giữ cùng một ngày nhưng nhấn vào những mặt khác nhau.

Trung thu — Trung Quốc và Hàn Quốc nghiêng về người lớn đoàn viên và tạ ơn mùa màng; Việt Nam nghiêng hẳn về trẻ con. Cùng một rằm tháng Tám, hai không khí khác nhau.

Tết — nghi thức, món ăn, và cách chúc đều khác. Bánh chưng bánh tét là của Việt Nam; sủi cảo là nếp phương bắc Trung Quốc; canh tteokguk là Hàn Quốc.

Rằm tháng Bảy — ở Việt Nam thì hai lớp Vu Lan và xá tội vong nhân hoà vào nhau, còn ở một số nơi khác thì chỉ có một trong hai.

Điều này cho thấy một nguyên tắc chung: khi một tập tục lan sang nơi khác, nó trộn với tín ngưỡng bản địa và đổi sắc thái. Đây là chuyện tự nhiên, không phải biến dạng.

Mấy chỗ hay bị hiểu nhầm

"Lịch âm là lịch Trung Quốc." Nguyên tắc lịch âm dương được dùng chung trong vùng, nhưng mỗi nước tính theo tham số của mình — và như đã nói, kết quả có thể lệch một ngày.

"Ngày âm thì luôn nhảy so với dương lịch." Đúng với ngày tính theo tháng âm, nhưng không đúng với tiết khí — Thanh minh, Đông chí, Lập xuân rơi vào khoảng cố định của dương lịch hằng năm.

"Tháng nhuận là tháng xấu." Tháng nhuận là một phép điều chỉnh kỹ thuật để lịch bám theo mùa, không mang ý nghĩa tốt xấu tự thân. Các quan niệm gắn với nó là tập tục địa phương chứ không nằm trong bản thân hệ lịch.

"Tuổi âm tính đơn giản là tuổi dương cộng một." Không hẳn — cách tính tuổi theo âm lịch phụ thuộc vào việc sinh trước hay sau Tết, và các cộng đồng cũng có cách tính khác nhau. Đây là nguồn của rất nhiều nhầm lẫn khi tra tuổi.

Tóm lại

Lịch âm thực ra là lịch âm dương — tháng theo trăng, năm bám mặt trời, điều chỉnh bằng tháng nhuận, và tiết khí thì thuần theo mặt trời. Việt Nam và Trung Quốc dùng cùng nguyên tắc nhưng tính theo múi giờ khác nên Tết đôi khi lệch một ngày. Nhật Bản đã chuyển sang lịch dương từ thời Minh Trị nên lệch hẳn về thời điểm. Và cùng một ngày lễ thì mỗi nước nhấn vào một mặt khác nhau — Trung thu ở Việt Nam là ngày của trẻ con, nơi khác thì là ngày đoàn viên.